Kiran Desai mocht de Booker Prize al eens in ontvangst nemen, in 2006 voor haar tweede roman De erfenis van het verlies . Wat bezielde de auteur in de twintig jaar die deze boeken van elkaar scheiden? Van een writer's block kan geen sprake zijn. Deze nieuwe, haast 800 pagina's tellende roman kwam luidens interviews tevoorschijn uit ruim 5.000 pagina's aan notities en schetsen. De ambitie van Desai was dan ook groter dan de titel doet vermoeden. Niets minder dan de condition humaine van de Indiër diagnosticeren en een staat van, zo niet de wereld, dan toch enkele continenten geven.

Het verhaal is in de kern helder samen te vatten. Een halfslachtig gearrangeerd huwelijk tussen twee jonge, met zichzelf en de wereld worstelende twintigers springt prematuur af. Na een periode van bezinning en een reeks buitenissige avonturen vallen de twee alsnog in elkaars armen. Nu valt elk verhaal te herleiden tot een elevatorpitch. Wanneer Kiran Desai de knoppen bedient, is het echter raadzaam de trap te nemen.

De komma

De stamboom aan het begin van de roman is hier meer dan een ornament. Desai schotelt ons naast de avonturen van de aspirant-geliefden Sonia en Sunny ook die van hun ouders, grootouders, tantes, nonkels, huishoudhulpjes en koks voor. De lezer ziet zich niet zelden genoopt tot terugbladeren, zoals ook het verhaal vaak op zichzelf terugkeert. Wat begint als een bevreemdende campusroman verpopt kortstondig tot een staaltje 'dark academia', gaat verder als een schets van een kunstenaarsroman - inclusief studie naar toxische relaties met grote ego's - om uit te monden in een maatschappijkritisch familie-epos met gothic elementen. Oh, en er is een liefdesverhaal. Ah, en een queeste naar een betoverde amulet.

Bovenal is het een 21ste-eeuwse nazaat van de grote 19de-eeuwse roman. Een zelfbewuste, naar zichzelf en de traditie verwijzende telg met knipogen naar Lev Tolstoj en Charles Dickens. De structuur lijkt ook op die van een feuilletonroman. In opeenvolgende hoofdstukken herhaalt Desai vaak dezelfde gebeurtenissen vanuit een ander perspectief. De rijkdom die hieruit kan ontstaan, wordt even vaak tenietgedaan door de vaststelling dat de meeste personages er een gelijkaardige kijk op nahouden. Desais meest geliefde stijlfiguur is de opsomming, haar totemleesteken de komma. Er kan geen pijp gerookt of we lezen in welke winkel deze werd gekocht. Wanneer in een bibliotheek mensen opkijken van hun krant, krijgen we de namen van alle aanwezige dagbladen.

In zijn lezingen over Russische literatuur roemde Vladimir Nabokov het oog voor detail in het werk van Tolstoj. De zwarte lok haar boven Anna Karenina's witte hals trekt de lezer het verhaal in. Een overdaad aan details vertroebelt de blik echter en sluit de lezer finaal buiten. Het is het verschil tussen een vingervlugge schets van een hand bij Frans Hals die de toeschouwer het schilderij in lokt en een faux naïf retabel waarin elk detail wordt uitgewerkt. Als alles van belang is, valt niets nog op.

De enige spanningsboog in het verhaal is de tergend langzame beweging van Sonia en Sunny naar elkaar toe. Het geduld van de lezer wordt beloond met een eerste kortstondige ontmoeting op pagina 257. In een interview liet Desai optekenen een hedendaagse liefdesroman te willen schrijven zonder romantiek. Missie geslaagd.

Niet alleen valt er op enkele kitscherige verzuchtingen na weinig liefde te bespeuren, de jonge journalist Sunny en de beginnende schrijver Sonia zijn ook te zeer begaan met zichzelf om elkaar of de lezer te boeien. Heen en weer geslingerd tussen India, een land geobsedeerd door afkomst, en de VS, een land geobsedeerd door ras, verzanden de twee in een besluiteloosheid die wonderwel past bij een verhaal dat tussen alle genres in zwalpt.

Mogelijke kritiek lijkt Desai alvast te weerleggen bij monde van Sonia. “Als ze allerlei verhalen bleef schrijven totdat daar een of andere waarheid uit opdook - hoe die verhalen ook werden benoemd door anderen: surrealistisch, realistisch, oriëntalistisch, occidentalistisch, fabel, legende, nachtmerrie, dagdroom, mythe, satire, kitsch, tragedie, komedie - zouden al die verhalen dan niet op gelijke voet met elkaar komen te staan?” Nee, is daarop het bondige antwoord. Zoals een opsomming geen kern bevat, zo is het hier zoeken naar een verhaal.

Kiran Desai lijkt de lezer deelgenoot te willen maken van het zitvlees dat ze de voorbije decennia kweekte. Een pluim voor wie het einde van deze roman haalt. Het boze oog voor wie meent dat deze roman een prijs verdient.

Het duurde bijna twintig jaar, maar nu laat de Indiase schrijver Kiran Desai eindelijk weer van zich horen. The Loneliness of Sonia and Sunny, zojuist in vertaling verschenen als De eenzaamheid van Sonia en Sunny, is meteen een van de favorieten voor de Booker Prize, die op 10 november wordt uitgereikt.

In november 2006, toen ze net met diezelfde prijs was bekroond voor haar tweede roman De erfenis van het verlies, stelde Desai in een interview met de Volkskrant: 'Je wordt wat je schrijft.'

Dat lijkt een overtuiging die ze de jaren daarna is blijven koesteren.

Schrijven is de passie van de twee personages uit de titel, beiden afkomstig uit India en beiden naar de Verenigde Staten getrokken om hun schrijversdromen te realiseren. Sonia studeert in Vermont en werkt aan een proefschrift literatuur en creatief schrijven. Sunny werkt in New York voor een persbureau en heeft serieuze ambities als schrijvend journalist.

Een van Sonia's verhalen gaat over een jongen die in een boom klimt en als een aap gaat leven, maar door de mensen in de omgeving wordt gezien als een heilige kluizenaar. Wie Desais debuut De goeroe in de guaveboom (Hullabaloo in the Guava Orchard) heeft gelezen, realiseert zich dat de schrijver hiermee nadrukkelijk naar haar eigen werk verwijst.

Al vroeg in de roman raakt Sonia in de ban van de 32 jaar oudere kunstschilder Ilan de Toorjen Foss, wiens persoonlijkheid zijn naam nog in potsierlijkheid overtreft. Ilan is een ziekelijke narcist die Sonia louter een rol gunt als sekspartner, kok, schoonmaker en ademloos bewonderaar.

Over wat Sonia wel en niet moet schrijven, heeft hij uitgesproken opvattingen. Als hij hoort over het verhaal van de jongen in de boom, is zijn reactie: 'Ahhh - geen oriëntalistische nonsens schrijven! Haal je land niet omlaag, anders denken de mensen dat India echt zo is - dat is gevaarlijk. (...) Dit is de grote Indiase touwtruc. Wat westerlingen jullie hebben aangedaan, doe jij nu jezelf aan.'

Niet veel later vraagt Sonia zich af of ze zichzelf met haar schrijven niet vervloekt. 'Word je immers niet wat je schrijft?'

Het is een rode draad in deze roman: schrijven over India in de wetenschap dat je werk, Engelstalig uiteraard, vooral door een westers publiek zal worden gelezen. Hoe doe je dat? Kan dat eigenlijk wel?

Desai gooit er, via de bespiegelingen van Sonia, een klein college tegenaan: 'De term 'magisch realisme', in de jaren 1920 bedacht door een vergeten Duitse wetenschapper, was door de westerse wereld aangegrepen om de niet-westerse wereld te beschrijven, maar zo raakte de niet-westerse wereld overtuigd van het beschamende beeld dat de westerse wereld creëerde.'

Dus: weg met het exotisme dat in westerse ogen een kinderlijk beeld schetst van landen als India. Als Sonia een verhaal schrijft waarin een arm personage guaven eet, verandert ze dat schuldbewust in peren. 'Om maar niet de oriëntaliseren.'

Ironisch genoeg maakt ze haar verhaal daarmee minder realistisch, want peren zijn in India veel duurder en lastiger verkrijgbaar dan guaven.

Gaandeweg de roman wordt steeds duidelijker dat Desai geen genoegen neemt met de opvattingen van De Toorjen Foss en van de literaire criticasters die menen schrijvers te moeten vertellen waar ze wel en niet over mogen schrijven. Is schrijven over gearrangeerde huwelijken een no-go? De eenzaamheid van Sonia en Sunny bevat er meerdere, zelfs tussen de twee hoofdpersonen, al zal dat later anders lopen.

Kan magisch-realisme echt niet meer? Desai voert een magisch amulet op dat de bezitter ervan creativiteit schenkt. Ze presenteert een fantoomhond die Sonia bedreigt, een vrouw die verandert in een zwarte wolk.

Is het schrijven over de giftige relatie tussen een jonge vrouw en een veel oudere man een cliché? Desai wekt het onderwerp met wurgende hand tot leven. Vindt Ilan dat je niet over schilders moet schrijven? Haha. Maak je jezelf belachelijk door het onderwerp kebab aan te roeren? Desai schrijft er met liefde over: 'Waar de oorsprong ook lag, de Indiase kebab - gemasseerd, gemarineerd, geolied, verwend, vertroebeld, pretentieus, romantisch, een geparfumeerde aristocraat - was een totaal ander beest geworden dan bij de Turkse, Perzische en Afghaanse volkeren.'

De eenzaamheid van Sonia en Sunny is een boek over de autonomie van de schrijver. Maar het is ook een boek over de eenzaamheid van twee mensen, afkomstig uit een land waar eenzaamheid simpelweg niet bestaat. Het verdiept zich overtuigend in hun angsten en ambities, hun verwarring. Het gaat uitvoerig in op het wonderlijke zelfbeeld van de Indiase middenklasse, die emigratie naar Amerika als hoogste ideaal lijkt te hebben en een armeluisbaan in het beloofde land verkiest boven een middle-classbestaan in eigen land.

Hoe serieus Desais thematiek ook is, zonder humor is haar roman niet. Als Sunny's trotse, klassenbewuste moeder Londen bezoekt (voor haar generatie is het Verenigd Koninkrijk nog het paradijs) lezen we: 'Babita bestelde thee met haar gemaakte Britse accent, maar was bijna gepikeerd over haar eigen donkere hand - net een apenpootje - toen ze haar theekopje pakte.'

De eenzaamheid van Sonia en Sunny bevat mooie, sfeervolle zinnen: 'De ondergaande zon zakte weg in het okerkleurige waas rondom de tombes. De massa's mieren werden verdrongen door een al net zo ontelbare hoeveelheid vleermuizen. Tegen de tijd dat (...) ieder in haar eigen gedachten verzonken was, werd de sfeer dreigend door vluchten schemerdieren die uit de onderaardse graven omhoog fladderden.'

 

Een lijvige (734 blz.) roman over eenzaamheid, schrijverschap en identiteit. Sonia, een aspirant-schrijver, voelt zich eenzaam in de besneeuwde bergen van Vermont en mist haar thuisland India. Ze zoekt intimiteit bij een oudere kunstenaar die haar jarenlang in zijn duistere greep houdt. Tegelijkertijd worstelt ook Sunny, een journalist in Brooklyn, met eenzaamheid, identiteit en zijn relatie met zijn Amerikaanse vriendin. Zowel Sonia als Sunny hebben een Indiase afkomst en hun families in India begrijpen hun eenzaamheid niet. Ze proberen Sonia en Sunny samen te brengen, maar deze poging mislukt en drijft hen juist verder uit elkaar, nog voordat ze de kans krijgen om een relatie op te bouwen. In vloeiende, beeldende stijl geschreven. Kiran Desai (New Delhi, 1971) is een internationaal bekende Indiase romanschrijver. Ze schreef eerder ‘De goeroe in de guaveboom’ en ‘De erfenis van het verlies’. ‘De eenzaamheid van Sonia en Sunny’ ontving een nominatie voor de Booker Prize 2025.